Rak szyjki macicy to jeden z niewielu nowotworów, którym można skutecznie zapobiegać. Znamy jego przyczynę, mamy szczepionkę i badania, które wykrywają zmiany na wiele lat przed rozwojem choroby. Mimo to w Polsce wciąż wiele kobiet trafia do lekarza dopiero z zaawansowanym nowotworem. Poniżej opisujemy 5 kroków, które chronią przed rakiem szyjki macicy, i wyjaśniamy, co dzieje się po nieprawidłowym wyniku.
Z tego artykułu dowiesz się, że: rak szyjki macicy rozwija się z przetrwałego zakażenia HPV, zwykle przez 15-20 lat. Najlepszą ochroną jest szczepienie i regularny test HPV lub cytologia. Zmiany przedrakowe dużego stopnia (HSIL, CIN2, CIN3) leczy się najczęściej zabiegiem LEEP. Dowiesz się też, czy po konizacji dysplazja może wrócić i jak wygląda kontrola po zabiegu.
Jak możemy przeciwdziałać?
Profilaktyka raka szyjki macicy opiera się na pięciu krokach:
- Wiemy, co wywołuje tę chorobę. Przyczyną jest przetrwałe zakażenie onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Do typów wysokiego ryzyka zalicza się kilkanaście typów, a najgroźniejsze są 16 i 18, które odpowiadają za około trzy czwarte przypadków raka szyjki macicy.
- Szczepienie przeciw HPV. To profilaktyka pierwotna, czyli ochrona przed samym zakażeniem.
- Badania przesiewowe. To profilaktyka wtórna, czyli wykrywanie zmian na etapie przedrakowym, zanim staną się groźne. Podstawą jest dziś test HPV, a alternatywą cytologia, najlepiej płynna (LBC).
- Diagnostyka pogłębiona. Przy nieprawidłowej cytologii lub dodatnim teście HPV wykonuje się kolposkopię, czyli ocenę szyjki macicy w dużym powiększeniu, w razie potrzeby z pobraniem wycinków.
- Leczenie zmian przedrakowych. Jeśli badanie histopatologiczne wykaże zmianę śródnabłonkową dużego stopnia (HSIL, CIN2, CIN3), zwykle zaleca się jej usunięcie. Najczęściej wykonuje się konizację metodą LEEP, czyli wycięcie fragmentu szyjki pętlą elektryczną w znieczuleniu miejscowym.
HPV to najczęstsze zakażenie przenoszone drogą płciową. Prawie każda osoba aktywna seksualnie zetknie się z nim w ciągu życia, zwykle bez żadnych objawów. U większości osób układ odpornościowy sam usuwa wirusa. Problemem jest zakażenie, które się utrzymuje. Wtedy w nabłonku szyjki mogą powstać zmiany od małego stopnia (LSIL) do dużego stopnia (HSIL), a w cytologii pojawiają się wyniki takie jak ASC-US, LSIL czy HSIL.
Szczepionka dziewięciowalentna chroni przed 9 typami wirusa: 7 onkogennymi (16, 18, 31, 33, 45, 52 i 58) i 2 wywołującymi kłykciny kończyste (6 i 11). Najlepiej działa podana przed rozpoczęciem współżycia, optymalnie w wieku 9-14 lat. Szczepienie jest w Polsce zalecane, a dzieci i młodzież mogą się zaszczepić bezpłatnie w ramach programu szczepień. Zaszczepić mogą się też dorośli.
Jak badamy HPV?
Test HPV wykonuje się z wymazu z szyjki macicy pobranego na fotelu ginekologicznym, tak samo jak cytologię. Od 15 lipca 2025 roku w programie profilaktyki dla kobiet w wieku 25-64 lata podstawowym badaniem jest test HPV HR z genotypowaniem w kierunku typów 16 i 18. Przy ujemnym wyniku powtarza się go co 5 lat. Cytologia co 3 lata pozostaje alternatywą.
Można też wykonać tzw. co-testing. Podczas jednej wizyty lekarz pobiera jedną próbkę, z której laboratorium wykonuje cytologię płynną LBC i test HPV.
Zapamiętaj: szczepienie nie zastępuje badań przesiewowych. Zaszczepione kobiety też powinny regularnie wykonywać test HPV lub cytologię, bo szczepionka nie obejmuje wszystkich typów onkogennych.
Nieprawidłowa cytologia i/lub dodatni test na HPV: co dalej?
Przede wszystkim bez paniki. Sam wynik nie oznacza raka szyjki macicy. Dalsze kroki zależą od rodzaju wyniku. Przy dodatnim teście HPV typu 16 lub 18 albo przy wynikach takich jak HSIL, ASC-H czy AGC lekarz kieruje na kolposkopię. Szczegóły opisujemy w artykule Co zrobić w przypadku nieprawidłowej cytologii.
Podczas kolposkopii lekarz ogląda szyjkę w powiększeniu po przemyciu kwasem octowym, a czasem płynem Lugola, co uwidacznia podejrzane obszary. Badanie trwa zwykle 10-20 minut. Z miejsc budzących wątpliwości pobiera się wycinki, a wynik histopatologiczny jest gotowy zwykle po 2-3 tygodniach.
Kolposkopię można uzupełnić pomiarem oporu elektrycznego nabłonka urządzeniem ZedScan. Zmieniony chorobowo nabłonek ma luźniej ułożone komórki, więc prąd płynie przez niego łatwiej. Pomaga to wybrać miejsce biopsji. W badaniu obejmującym 5257 pacjentek z dziewięciu krajów dodanie ZedScanu do kolposkopii zwiększyło wykrywalność zmian dużego stopnia o 24%. Zastosowanie tej metody opisał też w „Ginekologii Polskiej” zespół dr. n. med. Wojciecha Homoli. To metoda uzupełniająca, która nie zastępuje kolposkopii ani badania wycinków.
Wynik wycinków może być następujący:
- Brak zmian śródnabłonkowych. Wracasz do rutynowych badań przesiewowych w odstępach zaleconych przez lekarza.
- Zmiana małego stopnia, czyli dysplazja małego stopnia, LSIL lub CIN1 (to pojęcia tożsame). Zwykle wystarczy obserwacja z kontrolnym testem HPV, cytologią i kolposkopią. Takie zmiany często cofają się samoistnie, gdy organizm pozbędzie się wirusa.
- Zmiana dużego stopnia, czyli HSIL, CIN2 lub CIN3. CIN3 jest jednoznacznym wskazaniem do leczenia. Przy CIN2 standardem jest leczenie, ale u kobiet planujących ciążę, gdy zmiana jest w całości widoczna w kolposkopii, dopuszczalna bywa ścisła obserwacja. To decyzja podejmowana indywidualnie.
Leczeniem zmian dużego stopnia jest najczęściej konizacja, czyli wycięcie fragmentu szyjki w kształcie stożka. W FemiMea wykonujemy ją metodą LEEP, pętlą elektryczną, zwykle w znieczuleniu miejscowym. Sam zabieg trwa 10-20 minut, a po krótkiej obserwacji pacjentka wraca do domu tego samego dnia. Wizyta kontrolna odbywa się zwykle po 4-6 tygodniach. Ciążę po LEEP zaleca się planować najwcześniej 3-6 miesięcy po zabiegu, po pełnym wygojeniu szyjki. Jak wygląda powrót do pracy, opisujemy w artykule Zabieg LEEP a zwolnienie lekarskie.
Czy po konizacji dysplazja wraca?
Może wrócić, ale zdarza się to rzadko. W dużej analizie obejmującej ponad 44 tysiące leczonych kobiet zmiana dużego stopnia pozostała lub wróciła po zabiegu średnio u około 7 na 100 pacjentek. Skuteczność LEEP w leczeniu CIN2 i CIN3 sięga 90-95%, jeśli w badaniu histopatologicznym marginesy wyciętego stożka są wolne od zmian.
Najważniejsze czynniki ryzyka nawrotu to:
- zmiana w marginesie wyciętego fragmentu (tzw. niewolne marginesy), przy której ryzyko jest kilkukrotnie wyższe,
- utrzymujące się zakażenie HPV po zabiegu, które lepiej niż marginesy przewiduje nawrót.
Ujemny test HPV po leczeniu oznacza bardzo małe ryzyko nawrotu. Dlatego po konizacji kontrola obejmuje cytologię i test HPV co 6-12 miesięcy przez 2 lata, a potem badania według indywidualnego planu.
HSIL w wyniku po konizacji. Czy to zły wynik?
Wycięty stożek zawsze trafia do badania histopatologicznego. Jeśli wynik opisuje HSIL lub CIN3, zwykle oznacza to po prostu, że usunięto właśnie tę zmianę, która była powodem zabiegu. Najważniejsza informacja w wyniku dotyczy marginesów. Jeśli są wolne od zmian, leczenie zwykle jest skuteczne. Jeśli zmiana sięga brzegu wycinka, lekarz może zalecić częstszą kontrolę albo rozszerzenie zabiegu. Wynik zawsze omawia się na wizycie kontrolnej.
Zakończenie
Raka szyjki macicy można uniknąć. Wystarczy szczepienie, regularny test HPV lub cytologia, a przy nieprawidłowym wyniku kolposkopia i w razie potrzeby leczenie zmian przedrakowych. Po konizacji ważne są kontrole z testem HPV, bo pozwalają wcześnie wychwycić rzadki nawrót. Jeśli chcesz zaplanować badania, sprawdź, jak wygląda profilaktyka raka szyjki macicy we Wrocławiu w FemiMea.
Bibliografia
- World Health Organization, Cervical cancer. Fact sheet, who.int [dostęp: 01.10.2026].
- International Agency for Research on Cancer, IARC Monographs Volume 100B: Biological Agents - Human Papillomaviruses, ncbi.nlm.nih.gov [dostęp: 12.09.2026].
- Ministerstwo Zdrowia, Dwa nowoczesne badania - HPV HR oraz cytologia na podłożu płynnym wchodzą do programu profilaktyki raka szyjki macicy, gov.pl [dostęp: 12.09.2026].
- Łucyszyn A, Nowakowski A, Bidziński M, et al., Algorytmy badań przesiewowych w ramach Programu Profilaktyki Raka Szyjki Macicy refundowanego przez NFZ - edycja po wprowadzeniu diagnostyki HPV HR. Zalecenia Zespołu Ekspertów PTGiP, Ginekol Perinatol Prakt. 2024;9(2):124-132, journals.viamedica.pl [dostęp: 12.09.2026].
- Perkins RB, Guido RS, Castle PE, et al., 2019 ASCCP Risk-Based Management Consensus Guidelines for Abnormal Cervical Cancer Screening Tests and Cancer Precursors, J Low Genit Tract Dis. 2020;24(2):102-131, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov [dostęp: 12.09.2026].
- Kyrgiou M, Bowden SJ, Ellis LB, et al., Active surveillance of cervical intraepithelial neoplasia grade 2: 2025 BSCCP and ESGO consensus statement, Lancet Oncol. 2025;26(3):e140-e151, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov [dostęp: 12.09.2026].
- Arbyn M, Redman CWE, Verdoodt F, et al., Incomplete excision of cervical precancer as a predictor of treatment failure: a systematic review and meta-analysis, Lancet Oncol. 2017;18(12):1665-1679, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov [dostęp: 01.10.2026].
- Tidy JA, Brown BH, Increased detection of high grade CIN, when using electrical impedance spectroscopy as an adjunct to routine colposcopy, is maintained when used across international boundaries: Prospective data from nine European countries, Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2022;275:41-45, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov [dostęp: 12.09.2026].
- Homola W, Fuchs T, Barański P, et al., Use of electrical impedance spectroscopy as an adjunct to colposcopy in a pathway of cervical intraepithelial neoplasia diagnostics, Ginekol Pol. 2019;90(11):628-632, journals.viamedica.pl [dostęp: 12.09.2026].
